LWB Luxemburger Wörterbuch
 
Huereil, Hoereil bis Éischtrëch, Éischtrich (Bd. 1, Sp. 255a bis 257a)
 
Huereil, Hoereil «Waldohreule, Asio otus»; kleng Huereil «Zwergohreule, Otus scops»; Schnéieil «Schnee-Eule, Nyctea»; Sametteil, Schleiereil, Seideneil, Tureil, Kiircheil «Schleiereule, Tyto»; Nuetseil (wer zu spät zu Bett geht, noch spät im Wirtshaus sitzt).
 
Éil M. (auch F.): «Aal» — s. Laangfësch — glat ewéi en Éil (aalglatt) — s. Heckenéil.
 
Éil-: -gäl N.: «Fangnetz»; -gar N.: «Aalgarn»; -gäärchen N.: «kleines Fischnetz»; -kreepchen M.: «Aalhaken».
 
eilefiedereg (Osten: -federig) Adj.: durch Nässe hervorgerufene Zerfaserung am Nutzholz, dann wird das Holz streifig, die dunkeln und die weißen Fasern laufen nebeneinander u. durcheinander — s. Gäich.
 
Éilenhaut F.: «Aalhaut» — wurde getrocknet und diente statt Weißleder als Gehänge des Kolbens (Këllep) am Flegel, Fléielsgehänk — Déng Kläder all, méng Zockerbraut, déi gin der wéi eng É. (D.).
 
Éiléng (lok. Éiljen) ON.: (Dorf) «Ehlingen», Gemeinde Reckingen a. d. Meß, Kant. Esch — 490.
 
Eilerei ON.: Gehöft bei Bous und sonst.
 
Éileréng ON.: (Dorf) «Ehleringen», Gem. Sassenheim, Kanton Esch — 479.
 
eiles Adv.: «eilend, eilends».
 
Eilesääch, -seech F.: «geschmackloses Getränk» — auch Eilepiss — dee Béier do (dee Kaffi do) as déi rengsten E.
 
Eilespill (phV. wie Eil; dazu Osten: -Spi:(ə)l) M.: 1) Pers. N. «Eulenspiegel» — in zahlreichen Spww.: Déi arem Leit op plake Feld, sot den E., du souz hien hanner'm Lankhallem; 2) «Streichemacher, Schelm»; 3) «Tölpel, Eigenbrödler».
 
Eilespillstricken M. Pl.: «Eulenspiegelstreiche».
 
Éim (phV. Osten: i:m, im) M.: 1) «Mutterbruder» — Geck, mäin Éim! (derbe Abweisung); 2) «Großmutterbruder» — se hun nach den Éim am Haus; 3) «alter Mann, Väterchen» — auch ironisch: Éim, der hut äch geiirt — der Onkel Pastor heißt den Här Éim, de Monnonk Här — Éim Néckel! (höfliche Anrede).
 
Éimchen (phV.: Westen Éimtchen, Osten: Imchen) M.: 1) «Väterchen»; 2) «der Herr Gemahl» (spaßh.).
 
Éimaischen (-sç-) F.: 1) «Messe, die am Emmaustag (Ostermontag) auf dem Fischmarkt in Luxemburg abgehalten wird.» Typische Verkaufsartikel sind: Pickvillercher, Léinefässercher, Spriddelcher, Weiraachen (s. d. einzl. Art.); 2) «Geschenk, das am Emmaustage gemacht wird» (vor allem zwischen Verlobten) — ech bréngen der eng E. mat.
 
éimeg (phV. Osten: 'imiç, 'i:miç) Adj.: «wund, erodiert, nässend, durchgelegen» — übtr.: sech d'Zong é. schwätzen — sech d'Féiss é. lafen, fir e Bestiednës ëmzegeheien (um eine verabredete Heirat zu hintertreiben) — d'Wonn as na nët häl, si as na ganz immig (Ösl.) — 't richt ganz éimeg elei (Leichen-, Verwesungsgeruch).
 
Éimeréng ON.: (Dörfchen) «Emeringen», Gemeinde Bürmeringen, Kanton Remich — 543.
 
Éimes F.: «Eidechse» — s. Ääbs, Ädeler.
 
éimes s. ämes.
 
Éinen ON.: (Dorf) «Ehnen», Gemeinde Wormeldingen, Kanton Grevenmacher — 459 — Die Éiner Hären sind wahrscheinlich die Domherren von Trier, die dort Besitz hatten — Neckname: déi Éiner Zännstëppeler.
 
einfach Adj./Adv.: «einfach» — 1) «nicht zusammengesetzt oder wiederholt» (Gegensatz zu doppelt) — en einfache Plou (Einscharpflug) — en einfache Billet (Fahrkarte nur für die Hinfahrt — abgekürzt: en Einfachen op Esch, eemol e. op Esch) — eng e. Blumm (nicht gefüllt) — en einfach(t) Mëttel; 2) «unkompliziert, leicht verständlich» — 't as eng e. Affär (eine einfache Sache) — 't as ganz e. (das macht sich leicht) — 't as dach esou eng e. Saach — so e. alles riicht eraus! (sage alles ohne Umschweife!); 3) «schlicht» — einfach as dat schéinst — hätt der gären eppes Einfaches oder eppes Besseres? (beim Einkauf) — 't si ganz e. Leit (schlichte, bescheidene Leute) — se wor ganz e. geklät (sehr schlicht gekleidet) — e. schwaarz, e. gro; 4) nur adverbial: «kurzum, ohne weiteres» — wanns de de Schnapp hues, [Bd. 1, S. 256] da bleifs de e. dohäm — do as e. näischt ze maën — ech verstinn dech e. nët — 't as e. verréckt, e. nët ze verstoen — 't as e. fir geckeg ze gin.
 
Einfachhät, -heet F.: «Einfachheit».
 
eis (Ais) äis I obliques, pers. Pron. 1. Pl.: «uns» — phV.: Ostrand éis, is (i:s), ees (e:s), unbetont ës (əs), Schengen us (u:s), aus dem Stadtlux. in die Koinè eingebürgert: ons (-n- u. -nn-), spor. im Süden eisch (AiS); Flexion: Nom. s. mir; Gen. eiser etc.; Dat. Akk. eis etc. — en huet sech eiser geschummt — hie brauch eiser nët — dat as eiser keen; cf. auch Ltb. 46.
 
eis, äis II Poss. Pron. der 1. Pl. «unser», phV.: s. d. vor. — Flexion im Sg.: Nom. u. Akk.: eisen M., eis F., eist N.; Gen. eises M. u. N., eiser F.; Dat. eisem M. u. N., eiser F.; im Pl. alle Genera Nom. u. Akk. eis, Gen. eiser, Dat. eisen — eis Mamm, eise Papp — eist Haus — 't as eist, eischt (z. B. unser Haus) — Eist huet gesot (meine Frau hat gesagt) — ech muss éist, eischt emol froën — eisch(t) Anna (unsere Anna) — eiser Herrgott (formelhaft) — s. Palgen, Studien zur Lautgeographie Luxemburgs, Karte 6.
 
éischt (phV. Osten: iSt, i·St) Flexion: M. éischten, F. und N. éischt, Num. Adj.: 1) «erst» (der voransteht, der Zeit, dem Rang, dem Verdienst nach) — Raa.: den éischten as d'Gëlleguedskand (der erste ist das Glückskind) — eng é. Kraaft (tüchtiger Angestellter, Beamter in einem Betrieb) — den éischte Fanger nom Daum sin (die zweite Stelle einnehmen) — den éischte Schued as ëmmer dee klengsten — besser den éischte Verdross ewéi dee leschten — éischt Gewënner, lescht Verspiller (wer zuerst gewinnt, verliert zuletzt) — e spillt déi éischt Gei (er ist die Hauptperson) — en as den éischte Mann beim Uewen (beim Hochofen, meist übtr.) — Kinderreim (nach einem gelungenen Aprilscherz): Éischten Abrëlsgeck, Stiech deng Nues an den Kéidreck! — aus éischter Hand kafen, wëssen (direkt vom Eigentümer) — ech hu nach meng éischt Aën (meine Augen sind noch unverbraucht, mir entgeht nichts) — en as am éischte Schlof erwächt — ech hu nach dat éischt Wuurt mat hir ze dälen (ich hatte noch keinen Wortzwist mit ihr) — ech froën deen éischte fir dee beschten (irgend einen) — wann deen an der éischter Ligen erwiirgt wär — en as der éischter än bei alles (unter den ersten) — déi zwéin éischter (die beiden ersten im Gegensatz zum dritten) — eng éischt Kou (= eng Kälwen — eine Kuh, die zuerst kalbt) — den éischte Präis — den éischte vum Mount — éischt Kalitéit (s. prima) — en as ëmmer den éischten um Dill (er ist immer der Erste, wenn es gilt) — den éischten as dee wéischten, dee leschten as dee beschten; 2) in den adverbialen Wendungen: d'éischt, dëréischt, fir d'éischt, an der éischt, zëréischt — 't as nët fir d'éischt dat en am Gronn sëtzt (s. Gronn) — Raa.: d'éischt beim Wäiwaasser, d'éischt geseent (wer die Gelegenheit hat, nutzt sie aus) — deen d'éischt op d'Mille kënnt, kritt fir d'éischt gemuel — d'éischt beichten, dann eréischt gët ä lassgesprach — — éischt muss hie bekennen (zahlen), da kréit en d'Wuer (die Ware) — fir d'éischt déi néideg, fir d'zwät déi dréideg, a fir d'drëtt déi onfléideg (Bauern beim Getreideverkauf) — fehlerhaftes Lux.: an der éischt wor ët déi Këss an déi Leck, an derno wor ët déi Rapp an déi Klapp (in der Ehe) — In der Karwoche ziehen die Kinder vor jedem Gottesdienst dreimal mit ihren Klappern um die Ortschaft und rufen dazu: D'Klack laut d'éischt! — 't as nët fir d'éischt, datt e mech bedréit — 't as fir d'éischt a fir d'lescht datts du heibanne wars — fir d'alleréischt (zum allerersten).
 
éischtens (phV. siehe das vor.) Adv.: «erstens» (in Abzählungen) auch: fir d'éischt, fer d'ischt — fer d'ischt kommen di Klän (zuerst kommen die Kleinen, Echt.).
 
éischter (phV. s. Ltb. 86) Adv.: 1) «früher» — du hätts dich sollen é. op d'Bä maachen — d'Kanner kommen é. wéi d'Renten — 't as é. gesot wéi gedoën — komm é. häm — du häss sollen é. opstoën (du hättest eher aufstehen sollen) — wofir hoas de mir dat nët ischter gesot? (Echt.) 2) «lieber» — ech geséich dech é. begruewe, wéi mat deem bestued — é. géng ech gréng Gras friessen (é. fréiss ech e Biesem — abweisend) — auch in Verbindung mit vill: villéischter géif ech Gras friessen (s. éier I).
 
éischterlech (phV. Nordosthälfte -st-, Ostrand 'ist-, iSt-, 'iiSt-) Adj.: «österlich» — d'é. Zäit — d'é. Beicht — die österliche Zeit erstreckt sich vom 14. Tage vor Ostern bis zum 14. Tage nach Ostern. Dazu heißt es: d'Miller [Bd. 1, S. 257] an d'Päärdsdéif kommen de leschten Dag.
 
Éischtgebuurt F.: «Erstgeburt» — seng É. fer e Komp Kniddele verkafen (bei einem törichten Handel).
 
Éischtrëch, Éischtrich M.: «Ehrod. Luxemburgerstraße in Echternach» — E. erop begroawe geen (= mat der Musik, mat véier Hären) bedeutet das feierliche Begräbnis. Im Gegensatz dazu steht: d'ewischt Baach op begroawe geen (den heutig. Oberbach, d. h. den kürzesten Weg, ohne Sang u. Klang, wie die armen Leute). Das Totengeläute in der alten Pfarrkirche bedeutete den Tod eines sehr Armen (e Spidolert — ein Spittler).

 

Eingabe
Wörterbuchtext:
Stichwort:
 
  

 

© 2010 - Projekt LexicoLux des Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises der Universität Luxemburg, in Kooperation mit dem Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier
Hinweis zum problematischen Wortgut