GeträipsgetreischGetreischgetréischtgetupptGewadder(s)gewafeltGewaltgewalteggewaltsamGewanBongeschgewanGewanewäinGewanewéngertgewannenGewarrelsGewächsgewäerdeggewäerdenGewännerGewässergewéin(ek)lechGewellGewëllefgewëllegGewëllegkät, -keetGewëlleksgewëlltGewënnGewënnerGewënnerGewënns, GewannsgewëssGewëssengewëssenhaftGewëssenhaftegkeetgewëssermoossenGewësshätGewierGewierhokGewierfgewierweg, gewierwe(k)lech, gewierwerlechGewierwegkät, -keetGewiermsGewierzGewierzelsGewiicht(ge)winnenGewinnGewonngewotGewotheetgewuergewuessGewunnechtGezagezaangtgezalGezäitGezeiGezichsgezimmenGeziw(w)erGezwaddersgezwiirtGezwongenhät, -heetGéchelGeckGeckelchengeckgeckegGeckegkät, -keetGecke(n)-GeckenhausGeckenholzGeckemaulGeckewitzGeckereigecksenGegecksGecksmountgedu, gediertgeelzeg, gelzeg, géilzeg, gillzeggeelzen, gelzen, géilzen, giilzengeerfzigGeeschtGeeschte(n)-GeeschtekärGeeschtekuerGeeschtemielGeeschteschläimGeeschtesprenzGeeschtewaasserGeeschtenzockerGeeschtenzockerGeeschtenzoppgëflech, gëfferlechGëftGëft--beidel, -schass, -schësser | Geträips N.: «Gedärm» — ech räissen der all G. aus dem Leif!
getreisch Adj.: «getreu, treuherzig» —e kuckt esou g. dran — eng g. Séil vun engem Hond — dazu das Adv.: getreilech — s. treisch.
Getreisch (lok. Geträisch) N.: «Gesträuch».
getréischt Adj.: 1) «getrost» (im übrigen s. tréischten); 2) «bei Trost, bei Sinnen» — bas de g.? 3) = Gott tréischt «verstorben» — mäi Papp g. huet ëmmer gesot — Mäin Aneleis getristen (Echt.).
getuppt lok. auch: getouft, getufft Verbadj.: «lauwarm» — getuppt Waasser — s. tuppen, taupech, woodlech.
Gewadder(s) N.: «Gewatschel» (s. watschelen).
gewafelt Adj.: «gewaffelt, mit waffelförmigem Auf- oder Überdruck, mit eingeprägtem Waffelmuster».
Gewalt (lok. phV. cf. Ltb. 3) F.: 1) «Kraftanstrengung, Kraftaufwand» (in dieser Bed. im Gutland häufiger Force) — G. geet iwwer alles — G. brécht Eisen — ech hu misse G. gebrauche fir an d'Haus ze kommen — mat G. (mit großem Kraftaufwand); 2) «Beherrschung, Selbstbeherrschung» — ech hu mer misse G. undun, fir de Mond ze halen, fir ëm keng ze fachen (ich habe mich mit Mühe bezwungen) —en hat sech nët méi an der G. (war unbeherrscht) — en hat d'G. iwwer säi Won verluer — 't as mer aus der G. (ich kann nicht ordentlich arbeiten); 3) «Zwang» — ech hu mer misse G. undun, fir den Téi erofzekréien — e wollt sech G. undun (er wollte Hand an sich legen) — dazu die adverbiale Ra.: mat (aller) G. (durchaus, unbedingt — dafür auch: parforce); 4) «große Menge» — wat haten déi eng G. Huewer an deem Stéck.
gewalteg Adj.: «gewaltig, übergroß» (häufig in Übertreibungen) manchmal adverbial gebr. — s. al, ellen.
gewaltsam Adv.: «mit Gewalt» — en as g. em d'Liewe komm.
Gewan (lok. phV. Norden Gewann) F.: «Gemarkung, Feld» (= Akerland, wou d'Wënneche gezillt gin) — eng ganz G. voll päifen (= mat eppes fäl goën) — de Wiseflouer, d'G. an de Bësch maachen de Bann aus — zur Zeit der Dreifelderwirtschaft zerfiel die G. in drei Teile: Broochgewan (Brachland oder Feldfutter, Hackfrüchte), Fruuchtgewan (Weizen und Korn), Lenzgewan (Hafer und Gerste, Hülsenfrüchte) — gelegentl. in Hausnamen: de Gewaner Néckel — a Gewaner (Haus am Dorfrand) — d'ganz G. konnt et héiere, wéi se sech vernannt hun (alle auf dem Feld Arbeitenden); dazu der ON. Bongeschgewan (Bonneweg-Nord, bei Luxemburg).
Gewanewäin M.: «Wein aus minderen Lagen».
Gewanewéngert M.: «Weinberge auf der Hochfläche» (im Gegensatz zu Bänke-, Buedemwangert, Iewent s. d.).
gewannen (Ind. Präs.: du gewënns, hie gewënnt — Part. Prät.: gewonn, Norden: gewonnen — Konj. Prät. Nösl.: ich gewënn) dafür sehr häufig auch das Simplex wannen trans./intr. Verb.: «gewinnen» — mir si (oder hu) gewonn — mir sin op der gewonnener Säit (u. a.: die größte Schwierigkeit ist überwunden) — mir sin um Wannen (unsere Partei siegt fortwährend) — wivill hues de gewonn? — wie gewënnt d'Etapp? — hie gewënnt, wann een e besser kennt (man lernt ihn erst richtig schätzen, wenn man näheren Umgang mit ihm hat) — wie gewënnt? spaßh. Antwort: deen nët spillt — 't as näischt derbei gewonn — mengs d'ech hätt méng Féiss an der Lotterie gewonn? (wenn jem. einen drauf tritt).
Gewarrels N.: «wulstförmiger Auswuchs» (bei Holz und Fleisch).
Gewächs (Pl. Gewächser — Ösling Gewjääss) N.: «Gewächs» (nur in der med. Bed. tumor, bes. im Unterleib).
gewäerdeg Adj.: «anstellig».
gewäerden (lok. phV.: Stadtlux. alt gewierden, Osten gewäieren, gewäierden) intr. Verb.: 1) «auskommen mit» — 't ka kee Mënsch mat him g. (er ist unausstehlich) — e gewäert nët mat deem neie Kniecht — 't as nët mat deem ze g.; 2) meist in Verb. mit loossen: «unbehelligt handeln, sich entwickeln lassen» — looss mech g.! (Echt. bisw. dafür auch gewäerd — lasse mir freie Hand, hindere mich nicht bei der Ausführung meines Vorhabens) — e léisst sech nët g. (er hat seinen eigenen Willen) — looss mech [Bd. 2, S. 42] mat him g. — looss emol g.! (warte einmal ab!) — dat Meedche léisst sech g. (meist abfällig, aber auch gelegentlich: sie ist anstellig, man kommt mit ihr zurecht, etwa von einem Dienstmädchen) — 't muss een d'Leit g. loossen — wann een d'Kanner g. léisst! 3) gelegtl. auch ohne loossen: wéi en emol eng Zäitchen esou gewäert hat (war) «nachdem er eine Zeitlang so für sich gearbeitet, gehaust hatte».
Gewänner Pl. N.: 1) «Gewände, Seitenfassung oder Pfeiler einer Tür, eines Fensters»; 2) bisw.: «Gewänder» (in gehobener Spr. — etwa: kiirchlech G.).
Gewässer N.: «Überschwemmung» — drénk nët esou vill, 't gët e G. an an déngem Bauch — wat e G.! (bei starkem, andauerndem Regen).
gewéin(ek)lech (Osten -winniklich) Adj.: «gewöhnlich» — verstärkt: fuurz-, hondsgewéinlech - fir g. mécht een dat nët — déi Faarf as mer awer e bësselche g. (ordinär) — 't as e ganz gewéinleche Mënsch (er hat keine Bildung).
Gewell N.: «starker Verkehr, Menschenansammlung» — 't as vill G. op der Strooss.
Gewëllef N. = bisw. lok. für Verwëllef (s. d.).
gewëlleg Adj.: «willig» (eindringlicher als das Simplex wëlleg — s. d.) — e gewëllegt Päerd soll een nët schloën — ech hun dee Jong g. (oder an der Hand — der Junge ist mir zu Willen) — g. Päerd gi vill an eng Perch — ech war laang genuch g. dir alles nozegin — s. gedëlleg.
Gewëllegkät, -keet F.: «Gefügigkeit».
Gewëlleks N.: «Gewölk».
gewëllt Adj.: «gewillt» (formelhaft in feierlicher Ausdrucksweise).
Gewënn N.: «Gewinde» (einer Schraube) — d'G. as geckeg, ausgefouert, ausgefuer (das Gewinde überschlägt) — lénkst a rechts G. — d'G. iwwerschléit sech.
Gewënner I B.: 1) «Gewinner» — d'Gewënner gin eppes zum beschten (nach gewonnener Kegelpartie) — déi éischt G., déi lescht Verspiller (wer zuletzt lacht, lacht am besten - das Glück ist wechselvoll); 2) = Broutgewënner (s. d.) — gelegtl. Gegs. dazu: Verzierer; 3) «gewinnendes Los» (einer Lotterie) — huelt deen hei, dat as e G. — wivill G. sin an där Tombola?
Gewënner II M.: «gemeinschaftliche Mauer» (Wb. 06).
Gewënns, Gewanns N.: 1) «Sturmwind» — wat as dat fir e G. dobaussen; 2) «Blähungen» — ech hun e G. am Leif, ech gin et nët lass.
gewëss (Ostrand, sonst. lok. gewass) Adj./Adv.: 1) «gewiß, sicher» — ech sin ës g. — da's g. an da's wouer (feste Bestätigung) — ma g. (Ton auf gewëss — ganz bestimmt) — Schuebermëss, Wanter g. oder Luks- mass (Lukasmesse) si mer dës Wanters gewass — a kommt der nët g. (s. Blieschen) — mir wëssen nach näischt Gewësses; 2) iron.: «keineswegs» — ma g. (Ton auf ma — ablehnend: «doch wohl kaum, keineswegs», Zus.: 't kann ee wuel denken) — da's g. wouer!; 3) «ein gewisser» — ee gewëssen(en) Här X. — en as mat enger gewësser Y bestuet — drohend: ech wäerd deem gewëssenen Häerchen scho Bescheed soën.
Gewëssen N.: 1) «Gewissen» — en huet e G. ewéi eng Seibecken, ähnlich: e G. ewéi Lastik (ein laxes Gewissen) — en huet een um G. (er hat eines Menschen Tod, Ruin, Mißerfolg u. ä. verursacht) — ech rieden em an d'G. — en huet kee rouegt G. — op Éier a G. — ech kann dat nët op mäi G. huelen — ech bréngen et nët iwwer mäi G. — hues d'eppes um G.? (zu jem. der bedrückt dreinschaut) — deen huet kee G. — Spww.: Besser eent (ein Kind — auch zéng) um Këssen ewéi eent um G.; 2) Hüllwort für «Geschlechtsteile» — Renert XIV: E kritt e mam G., Du war de Fiisschen drun.
gewëssenhaft Adj.: «gewissenhaft»; dazu die Abl.: Gewëssenhaftegkeet F.
gewëssermoossen Adv.: «gewissermaßen» — en as g. dru gewinnt.
Gewësshät F.: «Gewißheit» — verschaf mer d'G.! — ech hätt gär G. driwwer — an där G. gong ech dohin, an ech hat mech al trompéiert — wann ee bis d'G. hätt — ech kann et nët mat G. soen — elo hun ech endlech G.
Gewier N.: 1) «Verteidigungswaffe» im allgem. — ech hat kee G.; 2) «Schußwaffe» (cf. Flënt) — d'G. as lassgaang.
Gewierhok M.: «Wehrgerüst, Rechen» — dafür meist: Flëntebock.
Gewierf (lok. Norden Gewirf, Gewirref — Pl. Gewierwer) N.: 1) «Gelenk» — midd an alle Gewierwer — de Fanger as am G. duerch (verstaucht) [Bd. 2, S. 43] — im bes.: «Haut der Gelenkflächen» (anatom.); 2) «erstes Fingerglied» — 't goung fir d'G.; 3) «Schraubenmutter» (dafür geläufiger: Mudder). | |