LWB Luxemburger Wörterbuch
 
heieriwwer bis Héierénk, Héierek (Bd. 2, Sp. 142b bis 144b)
 
-eriwwer Adv.: 1) «hier herüber» — komm emol bis h.!; 2) «hier vorbei» — h. kënnt de Fakelzuch; 3) «über das Thema» — h. si mer elo eens, doeriwwer schwätze mer nach; -erof Adv.: «an diese Stelle herab, von dieser Stelle hinab» — ech stoung [Bd. 2, S. 143] grad hei, du koum en h. gewänzelt — mäi Portmonni as mer h. an d'Waasser gefall; -erop(per), -erobber Adv.: «von hier hinauf, nach hier herauf»; -eruechter Adv.: «hier herum» (= erëmmer); -vir Adv.: «hier vorne, hier in der Nähe» — e wunnt h.; -fir Adv.: «hierfür» — wat gës de mer h.?; -vun(ner, -nen) Adv.: «hiervon» — 't kann ee jo nët h. liewen — h. gët kee fett — h. géing en Hond futti. -géint Adv.: «hiergegen» — e war géint alles, awer h. hat en näischt; -hannen Adv.: «hierhinten»; -hanner(t) (-ter, -ten) Adv.: «hierhinter» (Standort und Richtung) — h. as näischt ze fannen — stell dech h.; -häm, -heem (halblang) Adv.: «zuhause» (wenn der Sprechende auch zuhause ist) — e Gléck, datt mer bei deem Reen h. bliwwe sin; -hierter Adv.: 1) = -erëm(mer), -eruechter; 2) «hierzulande» — h. weess kee Mënsch, wat dat as; -hin(nen, -ner) Adv.: «hierher» — kënns de wuel h.!; -laascht, -erlaascht Adv.: «hier vorbei»; -mat(ter, -ten), -madder (-den) Adv.: «hiermit» — wat méchs de dann h.?; -nidden Adv.: 1) «hier unten»; 2) übtr.: «auf dieser Welt, im Diesseits» — Wien h. d'Hatt gedroen huet, denn dréit s'och douewen; -niewent(er), -nieft Adv.: «nebenan» — gläich h. wunnt en Dokter; -uewen Adv.: «hieroben» — häufig (im Gegs. zu doënnen, donidden) für eine hochgelegene Gegend (etwa Ardennen), einen hochgelegenen Ortsteil (d'iewescht Duerf) oder Straßenzug gebraucht; -tëscht, -(d)ertëschent Adv.: «hierzwischen» — h. stouch de Bréif; -un(ner, -nen), -erun Adv.: «hieran» — h. ëss de dech nët sat — h. gin d'Honn vreckt (mühselige Arbeit).
 
héich, héi (auslautendesim Gutland südlich einer stark geschlungenen Linie Perlé - Brandenburg, westlich einer Linie Brandenburg - Hemstal - Mœrsdorf erhalten, nördlich und östlich gilt héi, längs der Ostgrenze gilt im Nordösling, im Viandener und im Echternacher Raum hi, an der Mosel von Wormeldingen bis Greiveldingen hiich) Adj.: «hoch» — en hält (dréit) de Kapp h. — h. an der Luucht — en huet eng h. Menong vu sech — en hält d'Nues h. (eingebildet) — ähnlich: e kräicht un den héijen Hunn, en as h. an der Kopp, en as héi(ch) gestach — e kuckt h. (er sucht sich seine Frau in reichen, gehobenen Kreisen) — d'Päerd as h. op de Been (h. gebengt) — d'Luucht geet (as) h. (klarer Himmel, oder hohe Wolkendecke) — eng h. Plaz (hohe Stellung) — 't as h. (auch: déck) Zäit, dass de ophälts — e klëmmt op d'héicht Päerd (er tut erzürnt) — si koumen do zu dräi Mann h. — et as nëmmen e Männchen, esou h. ewéi e Sieschter Äschen — ähnlich: esou h. ewéi e(ng) Jhandaarme-Stiwwel — dat war mir ze h. (ich verstand es nicht) — elo kënne mer ons nët méi h. halen (Ausdruck des Bedauerns, wenn eine achtbare Familie durch irgendeine Widerwärtigkeit zu Schaden kommt) — elo komme mer esou bal nët méi h. (das können wir sobald nicht mehr wettmachen) — ech hun en allzäit h. an Éiere gehalen — en as op virun héi Dag (er steht sehr früh auf) — en huet ëmmer esou h. (neben häufigerem déck) gehalen (hochtrabend gesprochen) ähnlich: téin nët esou h.! — Flexion: en héijen Hutt, en héije Col, Kolli (Vatermörder, übtr.: breiter Schaumrand beim Bier) — en héije Waasserfall (von Hochgewachsenen) — ech sin an d'héi Luucht gefuer (jählings erschrocken oder erzürnt) — en huet an d'héi Luucht gelaacht (hell aufgelacht) — där Héijer än (ein Hochgestellter, höherer Beamter) — Superlativ: eigtl.: héichst, Ostrand hichst (-kst/-çst) — übtr. meist: héchst (-kst) — etwa: am Mäerz stoung d'Musel am héi(ch)sten — 't war déi (aller)héchsten Zäit — am héchste (beschte) Fall, héchstefalls — am héichste sprangen — Rätsel: Wat as déi héchsten Nout? Wann ä bis bei d'Hais-che kënnt, an 't brennt; gelegtl. gilt der abs. Komparativ, in Anlehn. ans Hochdeutsche: en héiere Beamten (diese Formel auch dort, wo intervokalisches -j- zu erwarten wäre).
 
Héi(ch)- / héi(ch)- (cf. auch hou-); -bän, -been N. (M.): 1) «Insekt mit langen Beinen» — im bes. etwa: «Weberknecht» (dies als Hibän in Echt. belegt — wofür sonst meist: Léngewiewer — s. d.), «Schneider, Stechmücke» usw.; 2) «langbeiniger Mensch» — e kënnt do gejappelt wi en H. (Echt.); -älter M.: «Hochaltar» — dafür meist Haap(t)altoer, lok. auch Houälter; -däitsch lok. älter houdäitsch Adj.: «hochdeutsch» (cf. auch guttdäitsch); [Bd. 2, S. 144] -gebengt Verbadj.: «hochbeinig»; -middeg Adj.: «hochmütig, eingebildet» (lokal) — s. houchmiddeg; -néideg, -noutwenneg Adj. «dringend erfordert»; -op Adv.: «hoch droben, hoch hinauf» — dat Duerf läit h. — dee Pad féiert h.; -uewen M.: «Hochofen» — dafür auch Haut-fourneau (Ton : 2).
 
hé(i)chstens Adv.: «höchstens, bestenfalls».
 
Héicht (Ostrand Hiicht, Hicht — lok. Héit, Nordösl. Hickt sub 1 und 2, Hicht sub 3) F.: 1) «Höhe» — mooss emol d'H. vum Dësch — übtr.: en as nët op der H. (er ist seiner Aufgabe nicht gewachsen) — en as erëm op der H. (genesen); 2) «Bodenerhebung, Anhöhe» — d'läit nach Sonn op (iwwert) den Héichten — d'Haus läit op der H.; 3) lokal: «Versteigerung» (im Gutland im Schwinden; dafür weitgehend Stä — dies im Nösl. gänzlich ungebräuchlich).
 
heien I (lok. Osten) trans. Verb.: = geheien (s. d.) — hei se häer! (wirf mir sie hierhin — Echt.).
 
heien II (lok. Nösl.) unpers. Verb.: «trocknen» (vom Heu) — hokt heit et gout (heute ist es günstiges Wetter für das Heu).
 
Héierchen F.: 1) Dim. zu Houer (s. d.); 2) «kleine, meist unreife Traube mit nur etlichen Beeren» — statt Éierchen, Ouerlaafsdrauf (auf dem (H)ouerlaf, zweiten Laub wachsend).
 
heieren trans. Verb.: «Schiffspferde mieten» (die Halfen — s. d. — wurden mit ihren Pferden meist an der Untermosel, in der Eifel oder im Hunsrück gedungen, sie zogen die Schiffe stromaufwärts bis an ihren Bestimmungsort, meist zu den Kalksteinbrüchen bei Stadtbredimus, Palzem und Remich und fuhren, ritten anderntags wieder «leer» nachhause).
 
Heier- -geld N.: «Mietsgeld»; -wäin M.: «Wein, der beim Mieten von Schiffspferden ausbedungen wird».
 
héieren (phV. Nordösl. und Untersauer hi(e)ren — Part. Praet.: gehéiert, lok. gehiert, daneben héieren, lok. hieren, alt gehouert, lok. gehuërt — Praeteritum: Indikativ lok. houert, Nösl. huërt, Konjunktiv: lok. héiert, Nösl. hiërt) Verb.: A. trans.: 1) «mit dem Gehörsinn wahrnehmen» — deen héiert de Guckuck nët méi sangen (er stirbt noch vor Frühlingsanfang) — en héiert d'Fléi néischten (houschten), d'Gras wuessen (cf. sub Flou) — nu héier (hien), wat en déckhält — deen do héiert sech gär schwätzen — weitgehend absolut (ohne Objekt) in der Bed. «hörend sein» gebr.: en héiert nët méi (gutt) — en héiert nët mat (op) engem Ouer — en héiert gutt, lues, schaarf (gutes Gehör) — en héiert schlecht, haart, nët lues (er hat ein schlechtes Gehör) — ech héieren nët gutt (sprich lauter!); 2) «zur Kenntnis nehmen, erfahren» — héiers de? (weitgehend auch: héiesch de? «hörst du?», Ostrand hi(e)sch de?) — nun héier awer nëmmen ee (krëschtséilege) Mënsch (Erstaunen, Entsetzen, Entrüstung) — 't héiert een näischt Gutts méi — wat hun (muss) ech héieren! (Vorwurf) — 't héiert een näischt méi vun em — looss vun der h. — nun héier awer emol! — wat muss een h. nieft dat wat ee gesäit! — soss héiert en nawell gutt (von jem., der nicht hören will) — häufig in dieser Bed. in der Ra.: vur (vum) h. soën (vom Hörensagen), dazu: e kennt d'Wouerecht nëmme vum h. soën (er ist ein Lügner) — Vum h. soë muss kee séng Fra schloën — h. soën as hallef gelunn; B. intr.: 1) «ein williges Ohr leihen, zuhören, gehorchen, aufpassen» — dat Kand héiert eemol nët — de Bouf héiert nët mam Kapp an nët mam Oosch (Worte und Prügel nutzen nichts) — dem Hd. nachgebildet: Deen (Wien) nët h. wëllt, muss fillen — mat deem Ouer (zu deem Ouer eraus) héiert en nët (er willigt nicht ein, geht nicht drauf ein) — en héiert nëmme mat engem Ouer (zerstreut) — dovu wëllt en näischt h.; 2) «hingehören, herstammen, gebürtig sein» — en héiert op Bënzelt, no Lëntgen (Wb. 06: zu Ëlwen), op d'Land, an d'Stad — en héiert an Haanzen (er stammt aus dem Hansenhaus) — hie weess nët méi, wou en (hin) héiert (er ist hochnäsig geworden) — in Stadtlux. dafür lieber: en as (kënnt, staamt) vu Miersch, e kënnt vum Bauer hier; C. refl.: «sich geziemen» (s. gehéieren sub 2).
 
Héierénk, Héierek M.: «Häring» — häufige Varianten: Hireng, Hirek, Hirk, Hierk, Hierek — se lougen openee wéi d'Hierken an der Tonn — Volksmedizin: am Summer d'Hierken aus der Tonn giess, as e gutt Mëttel fir ausziereg Leit, all Dag zwéin oder dräi giess.

 

Eingabe
Wörterbuchtext:
Stichwort:
 
  

 

© 2010 - Projekt LexicoLux des Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises der Universität Luxemburg, in Kooperation mit dem Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier
Hinweis zum problematischen Wortgut