LWB Luxemburger Wörterbuch
 
Ierfdäl bis Iesels- (Bd. 2, Sp. 200b bis 202a)
 
-däl, -deel (Wb. 06) M.: «Erbteil» — dafür meist nur das Simplex Däl, Deel, F. (s. d. I/ S. 192); -feler M.: «Erbfehler» (cf. auch Gebuurtsfeler II/ S. 21); -giedel F.: «Erbpatin»; -grand M.: «erbliche Hautkrankheit»; -mattant F., -monni M.: «Erbtante, -onkel»; -pätter M.: «Erbpate»; -prënz M., -prënzessin F.: «Erbprinz, -prinzessin»; -prozess M.: «Erbschaftsprozeß»; -sënn F.: «Erbsünde» (Lehnübertragung aus der hd. Kirchenspr.); -stéck N.: 1) «ererbtes Schmuckstück, Möbel, Kunstwerk» — auch: «erbliche Körpereigenschaft, geistige Anlage» — déi platt Nuese sin en I. an däer Familjen; 2) abfällig: «veralteter, unbrauchbarer Gegenstand»; 3) spaßh. übtr.: «altes Familienmitglied»; -steier F.: «Erbschaftssteuer», bisw. auch: -schaftssteier (= auch Douderecht).
 
ierf(er)lech Adj.: 1) «erblich» — d'Haus gouf fir i. versteet — esou eppes (z. B. de Gäiz) as i.; 2) «ansteckend» — cf. auch: ierwen.
 
Ierfscha(a)ft F.: «Erbschaft» — hues d'eng I. gemaacht? (zu jem., der durch Freigebigkeit, Verschwendung oder teure Kleidung u. dergl. auffällt).
 
Iergen, Ierger (phV. cf. Ltb. 23,24) M.: «großer Holzbohrer mit Quergriff» (auch: Linnek).
 
Ierger (phV. cf. Ltb. 23,24 — nördl. Ösl. eher durch andere Raa. ersetzt) M.: «Ärger» — wat hun ech schon I. agefriess mat deem Mënsch — ech hu vill I. a Verdross misse schlécken — besser e klengen I. wéi e grousse Schued — ech hu mäin I. ofgeschléckt an d'Maul gehal — en as bal gebascht vun I. — wat hat deen en I. (an der Pans!) — cf. auch Äifer sub 1 (I/S. 54).
 
iergeren (phV. s. d. vor.) Verb.: A. trans.: 1) «ärgern, aufbringen, belästigen» — déi faul Geschicht do iergert mech — méng Kréienaën i. mech, 't gët Reen — dat do iergert mech vun deem — von Personen meist: rose maachen (cf. rosen); 2) «ärger machen, verschlimmern» — wat een nët ka bessere soll een och nët i. — 't as nët ze änneren an nët ze i. — mat deem ville Geschnëss iergers de d'Saach nëmmen (in dieser Bed. häufig auch veriergeren [Bd. 2, S. 201]s. d. I/S. 337); B. refl.: 1) «sich ärgern, sich erzürnen, aufgebracht sein, seinem Ärger in Worten Luft machen» — dafür u. a.: hafteg, rose gin. rose sin (s. sub rosen), sech entsannen (s. d. I/ 270), knouteren; Spww.: Dee sech iergert huet onrecht — Dee sech iergert, huet zwou Méien (den Ierger a wéi e lass gin); Raa.: wat iergers de dech, 't ännert dach näischt — en huet sech gëiergert eng Hattvoll, eng Mass, e sëllechen — en huet sech zu Doud gëiergert — en huet sech gréng a giel gëiergert; 2) «sich verschlimmern» — fuer nët un d'Wonn, soss iergert se sech — wann s d'an den Zänn stëppels, dann i. se sech.
 
iergerlech Adj.: «ärgerlich» (meist von Sachen, Ereignissen) — da's emol eng i. Geschicht.
 
Iergernes N.: «Ärgernis» — dat do as (de Kanner) I. gin.
 
Iermsdrëf ON.: «Ermsdorf» — Gem. Ermsdorf, Kant. Diekirch — 252.
 
Ierpeldang ON.: «Erpeldingen» — Gem. Eschweiler, Kant. Wiltz — 83.
 
Ierpeldéng ON.: «Erpeldingen» — Gem. Erpeldingen, Kant. Diekirch — 170; Ortsneckerei: déi Ierpeldénger Kéi (cf. Dickerech).
 
Ierpel(d)éng ON.: «Erpeldingen» (lok. Mosel Äerpeldéng, Äerpeléng) — Gem. Bous, Kant. Remich — 520.
 
Ierpelen, Ierperen Pl. M. (N.) = lok. phV. zu Äerdbier (s. d.) — auch lok. im bes. für Hügelerdbeere, Knackelbeere (s. auch Hunneknäpp); die Bezeichnungen /iərpələn, /ierpərən, /ε:ər-, /εr-, /e:ər- finden sich in einem geschlossenen Grenzstreifen von der unteren Our, über die Untersauer bis zum gesamten Mosellauf, ungefähr östlich einer Linie Rodershausen-Hosingen-Diekirch - Junglinster - Schengen, mit Einzelstreuungen nach Westen; dieser Grenzstreifen setzt das im Rhein. Wb. II/162 umschriebene mosfrk. Gebiet mit ähnlichen Varianten im Luxemburgischen fort; der gesamte lux. Westen und das Zentrum kennen nur Äerdbier und Var.
 
Ierscht (Westen Äerscht) M.: = lok. phV. zu Eescht (s. d.) — dazu noch die Ra.: wéini maache(n) s'I.? (wann heiraten sie?).
 
Iertchen I = lok. phV. zu Äärtchen, Äertchen (s. d. I/S. 52).
 
Iertchen II. = Dim. zu Uert (s. d.) — hautdesdaags huet all I. Waasser a Geliichts.
 
Iertchen III M.: «Efeu» (lok. Mosel — cf. auch: Iewerlaf).
 
ierwen (lok. phV. cf. Ltb. 23,24) trans./intr. Verb.: 1) «erben» — und zwar: a. von Geld und Gut; Spw.: De sech verleet op d'I., dee ka(nn emol) vun Honger stierwen — en huet de ganzen Haff gëierft, aber auch: en huet gëierft (absolut: er hat eine Erbschaft gemacht) — meist spöttisch zur Erklärung auffälliger Ausgaben (cf. auch Ierfschaaft); b. von körperlichen, geistigen und moralischen Eigenschaften — déi rout Hoër huet e vu séngem Papp (gëierft); 2) «durch Ansteckung (eine Krankheit) aufraffen» — 't huet et vu séngem Mann gëierft (bes. von venerischen Krankheiten) — ierft dat sech (fort)? (ist das ansteckend?).
 
Ierwen I M.: «der Erbe, die Erbin» — hie war nach mat I. un där Saach — deen ale Knéckjhang deet d'I. laachen (von einem Geizhals, der den Erben sein Geld aufspeichert) — si hun e jongen I. kritt (bei der Geburt eines Sohnes).
 
Ierwen II F. (Ga.: M.): «Narbenseite der zu gerbenden Haut» — durch Deglutination aus Nierwen (s. d.).
 
Ierz I = stadtlux. Var. zu Äärz, Äerz (s. d. I/S. 52).
 
Ierz II = phV. zu Ierbes (s. d.).
 
iesch(ter)lech Adj., Iesch(ter)lechkeet F. = gelegtl. phV. zu Ääscht- (s. d. I/S. 53).
 
Iesel (phV. cf. Ltb. 23,24) M.: 1) «Esel» — Spww.: Den I. muss gedriwwe gin (der widerspenstige oder faule Mensch muß zur Arbeit gezwungen werden) — En I. gebuer(en), en I. gestuerwen (ein dummer Mensch bleibt dumm, solang er lebt) — E gudden I. stéisst sech nëmmen eemol (un deeselwechte Steen) — 't kann een en I. un den Trach féieren, awer nët zwangen, datt e säift — Wann et dem I. ze wuel as, da geet en op d'Äis danzen (an da brécht en e Been — cf. auch sub 3) — Deemno den I., deemno de Brigel (auf einen groben Klotz gehört ein grober Keil), ähnlich: Wéi den I. esou de Streech (bisw. auch: Stréck — die Strafe muß dem Vergehen angepaßt sein) — Deen den I. spillt, (dee) muss d'Säck droën, daher: Een I. vernennt deen aner(e) Säckdréier (wer im Glashaus sitzt, soll nicht mit Steinen werfen) — D'Geld gët sech ewech, an den I. behält een (wenn jem. einen reichen Ehepartner ohne gute Eigenschaften heiratet); spaßh. Rätselfragen: Wat as droleg? Den I. huet e ront Lach an e mécht dräieckeg Kniddelen — Wat fer Déiere maachen nach Spektakel no hirem Doud? D'Kazen an d'Ieselen [Bd. 2, S. 202] (aus de Kazen hiren Däerm gi Sete gemat, dem I. séng Haut gët op d'Tromm gespaant); Raa.: hannen droën d'Ieselen (beim Anblick eines allzu geduldigen Menschen) — abweisend: hues de mäin I. nët gesinn? — sin ech vläicht däin I.? — zu jem., der seine Person an erster Stelle aufzählt: ech a mäin I. (cf. auch: ech, seet de Geck) — du strécks een I. un deen aner(en) (du setzest einer Eselei eine andere gegenüber, du vergiltst Böses mit Bösem — allgem.: mit gleicher Münze heimzahlen und so denselben Fehler begehen) — spaßh.: den I. zéit eraus (die ersten grauen Haare zeigen sich — cf. dazu sub gro) — e gouf op den Iesel gesat (er fiel als Pantoffelheld dem öffentlichen Spott anheim — bisw.: er wurde überlistet; Folkl.: der von der Frau mißhandelte Ehemann wurde auf einen Esel gesetzt, verkehrt mit dem Schwanz in der Hand, und ritt so durchs Dorf, oder er wurde auf eine Holzstange gehoben — den hëlzen Iesel — und darauf herumgetragen) — Vergleiche: verhouert ewéi dem Schupp (Jupp) säin I. — esou voller Lige wéi den I. voller Fierz — du wénks mam Kapp ewéi en I. — cf. auch: i-a, Bëschiesel; 2) auf Menschen übtr.: «Dummkopf, Tölpel» — du I. wäerds dach nët mengen, du kënnts mir imponéieren — Schimpfwort: du dommen I. do — im bes.: en alen I. (ein alter Mann mit jugendlichen Anwandlungen), dazu die Spww.: Wann den I. verléift as, da léiert en nach danzen, und Et as kä Spaass, wann en alen I. dänzereg gët; 3) in mannigfacher dinglicher Übertragung: a. beim Weben: «ein mit 6-8 Haken versehenes, ein Meter langes, viereckiges Holz, das dazu dient, das Ende der Waarp (s. d.) anzuhängen und so die Kette ganz zu verwerten» — «Holzstange, die beim Herabnehmen des fertigen Leinens gebraucht wird»; b. lokal (Knaphoscheid): «Kleiderbügel».
 
Ieselbur (lok. phV. am Ort selbst u. im Nösl.: Äselburren) ON.: «Eselborn» — Gem. Clerf, Kant. Clerf — 37.
 
Ieselei F.: «Eselei» (auch Ieselzegkät) — so, maach dach keng esou Ieseleien!
 
Iesel(e)sch, Ieselin F.: «Eselin».
 
Iesels-

 

Eingabe
Wörterbuchtext:
Stichwort:
 
  

 

© 2010 - Projekt LexicoLux des Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises der Universität Luxemburg, in Kooperation mit dem Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier
Hinweis zum problematischen Wortgut