LWB Luxemburger Wörterbuch
 
Leien, Leies bis Léifchen (Bd. 3, Sp. 35b bis 37b)
 
Leien, Leies N.: «Liegen» — wat as dat ent L., lo ëm zéng Auer nach am Bett.
 
leie Giicht s. leien sub 8).
 
léien (lok. Esch-Alz. lineren s. Ltb. 99 - LSA Karte 92) — Ind. Präs. du léis, hie léit; Mosel: dau léits, léisch, du litts, hie léit; Nösl.: ich léigen, du léiçs; Part. Prät. gelu(nn), geluën, gelugen, gelujen (Nösl.) intr. Verb.: «lügen» — Vergl. e léit wéi e roude Judd, e Kielechsdéif, e Biesemsbënner, e Beidelschnidder, e Jeër, wéi gedréckt, datt et niwwelt a kraacht, datt et engem schwaarz virun den Aë gët, ouni mat den Aën ze zécken, datt et schwaarz an der Luucht gët, een derdurech gesäit, datt de Buedem dämpt, datt d'Stären um Himmel danzen, datt d'Versinner sech béien — dat do litts de! — nou léi äs nët (Echt.) — nu léi emol nët a bleif bei der Wourecht! — wann ee vun äis zwee litt, da sin ech et nët — léi nët mat deem Monn, woumat s de [Bd. 3, S. 36] biets — e léit drop an derwidder, wat e biet as gelunn — d'Geblitt kann nët l. (wenn zwei blutsverwandte Personen sich ähnlich sehen, auch: von gleichen Charaktereigenschaften oder Manieren gesagt) — e léit a säi Sak (zu seinem Vorteil) — e litt engem riicht an d'Gesiicht, ouni mat den Aën ze flanken — wann ee litt, kritt een e Kräiz (en «L» op d'Stir — zu Kindern) — Spw.: dee léit, dee stillt (stielt) — e probéiert sech eraus zu léien — 't as gelugen a gestonk, gestonk a gelugen — substantiv. Léien a Bedréien as engerlee — e litt iwwer em Léien — s. beléien — cf. verlugen — Abl. Geléis N.
 
Léier I F.: 1) «Lehrzeit, Lehrlingsverhältnis» — en as an der L. (ist Lehrling, auch: besucht eine höhere Lehranstalt) — se hun en an d'L. gedun — hien hëlt en an d'L. — d'L. as geschwënn erëm — dee kann nach bei säi Papp an d'L. goën (er hat noch manches zu lernen); 2) «Religionsunterricht» — dafür auch krëschtlech L. (s. d.), Kannerléier; 3) «Kenntnisse, (fertige) Ausbildung, Talent, Veranlagung» — deen huet eng gutt L. — wann ech séng L. hätt! — mat dénger L. as et nët (vu) wäit hier! — hei as all L. zu Enn, sot d'Fra, du war keng Schnëppel Brout am Haus; 4) «Erfahrung, Erkenntnis» — 't war eng (gutt, béis) L. fir en — e kann sech eng L. draus maachen — huel der eng L.; 5) «das Lernen» — hie späizt op d'L. — Ra. en huet keng L. a kee Verkéier (Mensch ohne Bildung).
 
Léier- -bréif M.: «Lehrbrief» (heute dafür: Diplom); -geld N.: «Lehrgeld» — deen huet (allerhand) L. bezuelt (ist durch Schaden klug geworden) — gidferä muss L. bezuelen — gëf däi L erëm! (du machst ihm, als deinem Erzieher, nur Schande); -joër N.: «Lehrjahr» — Ra. d'Léierjore si keng Härejoren; -jong M.: «Lehrling»; -meedchen N.: «Lehrmädchen»; -määschter, -meeschter M.; -määschtesch, -meeschtesch F.: «Lehrmeister(in)» — d'Ongléck as e gudde L.; -schoul F.: «Unterrichtsschule» (im Ggs. zu Spillschoul s. d.); -stéck N.: «Gesellenstück» (bei der Gesellenprüfung gefertigte Handarbeit — dafür auch Gesellestéck); -zäit F.: «Lehrzeit» — an der L. muss een sech derzoudun (muß man sich dransetzen, viel lernen).
 
Léier II F.: «Lehre, Lehr» (Meßwerkzeug).
 
Léier III ON. für Léierhaff und Léierhais-chenGem. Grosbous, Kanton Redingen — op der L.
 
Léier IV M.: «großer (Raub-) Vogel» (lok. Hoscheid — C).
 
Léier V, Leier (Dim. Echt. Läierchen — s. d.) M.: «Bilch, Gartenschläfer» — dafür auch klenge Siweschléifer (s. d.) und Gleier (Echt. Tockert — cf. lat. glis, gliris, frz. loir) — d'Läiercher sin dacks hannert dem zeidegen Uebst.
 
léier Adj.: «locker gewebt, durchsichtig dünn» — s. lëfteg sub 2).
 
Leier F.: 1) «altes Musikinstrument»; 2) «abgedroschenes Musikstück, zum Überdruß wiederholte Erzählung, Klage» — elo spillen s'erëm déi al L. — e kënnt ëmmer mat der selwechter L.; 3) «langweiliger Mensch» — dazu die Zussetz.: Leiermates, -mätti, -tinnes M.
 
Léierchen F. und M.: «Lerche» — dafür auch Léiweck, Léiwecker, Léiweckelchen, Léivillchen, Léimännchen, Liitvillchen, Luutvull, Lutert, Liwwereckche (Nösl.) Nachahmungsreim ihres Gesanges beim Aufsteigen: léiwer Gott / huel mech op / huel mech op / ech fluche mäi Liewen (ménger Liewen) nët méi! — beim Niedersteigen: zackerdjiës (zackerdjii) /zackerdjiës / zackerdjiës!
 
léiereg Adj.: 1) «wißbegierig» — d'Bouwe sin nët esou l. wéi d'Medercher, 't gesäit een se selen hannert de Bicher; 2) «lehrreich».
 
leiereg I Adj.: «leiernd» — eng l. Stëmm.
 
leiereg II Adj.: 1) «zum Liegen geneigt, träge, verschlafen» — 't as mer sou l. — de Viz mécht am Summer l. — dazu die Abl. Leieregkät, -keet F.: «krankhafte Schlafsucht» (Wb. 06); 2) «kränklich» — en huet elauter sou l. Kanner; 3) «zum Liegen einladend» — leiereg Wieder (einschläferndes, niederdrückendes Wetter).
 
léieren tr./intr. Verb.: 1) «lehren» — de Schoulmeeschter léiert d'Kanner schreiwen — a ween huet dech dat geléiert? — dat hun ech mer (mech) selwer geléiert! (antwortete der kleine Bube) — ech wäerd dech l.! (Drohung) — da waart, Männchen, ech wäerd dech l. (hei) fluchen, Grimasse man (Drohung) — du léiers mech näischt méi — léier mech dat do nët, dat wousst ech schon, éiers du Aën has — da gës de mol (d'emol) eppes [Bd. 3, S. 37] geléiert (dann widerfährt dir etwas) — léier du kän alen Af Grimasse man (schneiden — ich habe Erfahrung genug, habe mehr Erfahrung als du); 2) «lernen» — fir eppes ze l. as kän ze al — a wou hues de dat geléiert? — en huet nach villes (alles) ze l. — fänk eppes mat deem un, da léiers d'(en) e kennen! — dat do léiers de ni — ech hu nach vill ze l. (noch viel zu lernen, viel Stoff zu verarbeiten für die Schule) — ech hun alles aus mer selwer geléiert — Nösl. ich liërt daç nët Daaç a Nait (ich würde doch nicht Tag u. Nacht lernen) — e gät viru l. (nach der Primärschule, auch: nach einer höheren Schule weiter studieren) — e léiert virun (weider — dsgl.) — géi an d'Friemd, da léiers de wéi déi aner Leit d'Brout iessen — d'Bestueden as geschwë geléiert, deen Dommste léiert et, ma nët e Stot féieren — ween nët geléiert huet, ënnerdéngeg ze sin, daagt nët fir anere Gebotter ze maachen (wer das Dienen nicht erlernt hat, soll andern keine Vorschriften machen) — dee Jong huet schwéier geléiert (s. Léier I sub 3) — e léiert liicht — e léiert an engem Hou, woufir aner Deg brauchen — 't gët der, déi l. et ni, e léiert et fir d'Baschten, fir d'Vrecken nët (von einer geistig beschränkten Person) — e léiert goën, schwätzen, liesen, danzen, de Mond halen — en huet emol nët geléiert eleng schäissen (ist sehr beschränkt, gänzlich unselbständig) — wann s de a méng Schong an Huese kënns, da léiers de schaffen! — cf. sub Kou — Kinderreim: (wenn die Schüler oder die Schülerinnen einen freien Tag haben): mir gi spadséieren / déi aner musse léieren — e geléierten (s. d.) Aarbechter; 3) «studieren» (absolut) —'t muss ee fir d'éischt l. (zuerst studieren) — ech hun haut vill ze l. — e léiert fir Dokter — déi geléiert Hären (oft iron.) — e Geléierten (s. d.) — Abl.: Geléiers N.: «vieles Lernen, Studieren» — 't as dees G. zevill an de Schoulen, d'Kanner gin dach nët méi gescheit — Zussetz. bäi-, be-, er-, verléieren (s. d.).
 
leieren I trans./intr. Verb.: 1) «träge, langsam arbeiten» — s. feieren II sub 2; 2) «mit eintöniger ausdruckloser Stimme singen oder sprechen» — wat leiers de do? — en huet séng Lektioun erof geleiert — en huet engem dat esou erof geleiert, wéi wann en et auswennig geléiert hätt (hat es herunter geleiert, wie wenn er es auswendig gelernt hätte) — Abl. Geleiers N.
 
leieren II intr. Verb.: «an einer Krankheit laborieren».
 
Léi(e)rer (Lux.-Stadt Lerer, Lärer) M.: «Lehrer» — dafür gew. Schoulmääschter (s. d.) — den Här Lerer, Lärer.
 
Léi(e)rin F.: a. «Lehrerin»; b. «(manchmal) Frau des Schullehrers» — s. auch Joffer sub 5)a.
 
Leierwäin M.: «Traubensaft, der nach dem Opkappen (s. d.) des Balleg (s. d. sub 5) noch herausgequetscht wird und lues gelaf a gedrëpst kënnt» (C).
 
Leies N.: Genitiv. part. von leien — s. Leien.
 
léif (in einigen stehenden Redewendungen als Attribut: léiwer — cf. LSA Karte 150) Adj./Adv.: «lieb» — Kompar. méi l., Superl. léifst — (léiwer und am léifsten Komp. u. Superl. zu gär[en]) — 't sin déi léifste Kanner vun der Welt, aber: hat as méi l. wéi s du — dir l. Leit — dir méng l. Kanner — e léift Dickelchen (Mädel) — dat léift deeglecht Brout — dat léift Geld, an dat soll än nët gär hun! — a wat huet der de ganze léiwe laangen Dag gemacht? — du léiwer Gott! — du léiwer Himmel! — mä dat wär mer l. (höfliche Annahme des Versprechens) — dat as l. vun Iech! (das ist lieb von Ihnen) — sëf esou léif a géi mer dat sichen (sei so lieb) — 't as mer méi léif wéi alles (lieber als alles) — 't as méi wéi et mer l. as — léiwer géif ech an d'Waasser lafen. — wéi l. att s de mer och bas (so sehr ich dich auch schätze) — se hun sech sou l. (sie haben sich sehr lieb) — am léifste gesinn ech dee vun hannen (mag ihn nicht sehen) — dat Klengt huet séng Mamm l. gedréckt (hat seine Mutter umarmt) — dann dréck mech l. (Mutter zum Kind) — Raa. mäi léiwe Jong, son d'Medercher — Zusatz: dann hun s'een nach nët gär — mäi léiwe Mann (s. d.) — mäi léiwen Här, mäi léiwen Alen (abschlägig) — e war l. (betrunken) — Dir méng Léif (pathetische Anrede z. B. als Einleitung zu einer Nachricht, zu einer Klage) — méng léif Leit (Anrede bei einer Ansprache an die Versammlung) — in Kinderliedern an populäre Heilige: léiwe Klees-chen, léiwer Herrgottsblies-chen, léif (Gottes-) Mamm — s. léiweg — lieb haben, lieben, wird immer durch gär hun wiedergegeben — s. sub gär(en).
 
Léifchen N.: «Liebling» (C). [Bd. 3, S. 38]

 

Eingabe
Wörterbuchtext:
Stichwort:
 
  

 

© 2010 - Projekt LexicoLux des Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises der Universität Luxemburg, in Kooperation mit dem Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier
Hinweis zum problematischen Wortgut