LWB Luxemburger Wörterbuch
 
Schwäertliljen bis schwätzen (Bd. 4, Sp. 196b bis 198a)
 
-liljen F.: «Schwertlilie, Iris» (Iris).
 
Schwäerz (lok. z. B. Vianden: Schwäerzt) F.: 1) «Schwärze» (diente z. Schwarzfärben des Leders beim Schuster, Sattler — früher selbst hergestellt aus rostigen Nägeln, mit abgestandenem Bier, Ruß, Wasser und Lederstückchen, heute von der Fabrik bezogen; der Tüncher (Wäissert) fertigte [Bd. 4, S. 197] die Sch. aus der Asche von Haferstroh an); 2) a. «Name f. schwarzbuntes Vieh»; b. bes.: Schwäerzelchen N. und M.: «Kosename für schwarzhaariges Mädchen».
 
Schwäerz- -bier, -ber, -bëren (Pl.), -pels. Schwaarzbier, Schmääspel; -biischt F.: «Bürste zum Schwärzen» (Schuster, Sattler, Tüncher); -dëppchen N.: «Topf mit Schwärze»; -schnouer F.: «mit Schwärze getränkte Richtschnur».
 
schwäerz(e)lech Adj.: «schwärzlich» — dafür auch: schwaarzelzeg, -zig.
 
schwäerzen trans. Verb.: «schwärzen» — d'Schong mussen nach geschwäerzt gin, da sin se fäerdeg — fréier sin d'Haiser gewäisst gin an de Fouss geschwäerzt (die Hausmauern wurden getüncht, der Fuß der Mauer mit Schwärze gestrichen; das Schwärzen sollte erst am Morgen des Kirmessonntags geschehen) — de Rondel (Kreis) sch. (bei den Wahlen) — übtr.: si hun deen do schéi geschwäerzt (betrunken gemacht) — en as nach gutt fir ze sch. an ewechzegeheien (er taugt gar nichts) — hien as fäerdeg bis op d'Sch. (vollständig ruiniert) — beim Pfänderspiel: ee sch. (mit Kohlenruß, Asche, Wichse schwärzen) — cf. schwaarz maachen.
 
Schwäin, Schwéng (-ng als Schwebelaut — phV. cf. Ltb. 67 — Wäin) — Dim. Schwäinchen, Schwéngchen (im Dim. u. in Zussetz. kein Schwebelaut) N.: «Schwein» — weibliches Tier: Sau, Saischwäin (säugendes Tier), Zillschwäin — männliches Tier: Béier — junges Tier: Fierkel, Brillek, Hechlek, Läferschwäin, Jäerlek — Ammenspr.: Giss(chen), Guss — Lockruf: Giss, Giss, Guss, Guss — das männliche Schwein wird geschnidden (kastriert), das weibliche gegelzt — e wëllt Sch. neben e Wëllschwäin (Ton: 2 — in der Jägerspr. oft nur kurz: Schwäin — a. Wildschwein; b. Kellerassel — dafür auch: Kellerschwéngchen) — si gin op d'Sch. (auf die Wildschweinjagd) — d'Jeër hun e Sch. leien — et as bei hinne wéi bei de wëlle Sch. — d'wëll Sch. hun d'Grompren all verwullt — d'Sch. gët gemäscht, läit an der Mascht — d'Sch. schéckt sech gutt (gedeiht, setzt Fett an), schlecht — e Sch. ofdun, schluechten — d'Sch. gët gestach (geschoss), d'Blutt opgefaang — d'Sch. as wuedegrämmeg, puttegrämmeg — d'Sch. huet déi blo Kränkt — d'Reschter vum Dësch an d'Spullwaasser si fir d'Sch. — Ruf des Schweinehirten (früher): d'Sch. eraus! — die Schweine wurden früher zur Mast an den Aker, an d'Eechelen an de Bësch gedriwwen — in Ehnen unterschieden nach: e Stéck vum Schwäin und e Stéck Schwein (ein Stück Fleisch vom Schwein und ein Stück Schweinefleisch) — Raa. und Redewendungen: Sch. si Sch. a wann se mam Zilinder am Bett leien — wann d'Sch. sat sin, stoussen se den Trach ëm — wat weess e Sch., wann en anert hongreg as — déck Drecker, déck Sch. — mat deem sin d'Sch. nët ze hidden (er ist unerträglich) — hun ech d'Sch. ewell mat dir gehutt? (tu nicht so familiär) — en huet sech d'Sch. gestallt (sich ungebührlich aufgeführt) — d'Sch. spillen, erausloossen (dsgl.) — e knaschtegt Sch. (eigtl. und übtr.) — en zweebenegt Sch. — e féiert sech op, as gekleet, ësst, frësst, säift wéi e Sch. — en as (esou) voll (betrunken), domm, knaschteg wéi e Sch. — e gesäit eraus wéi e Sch. — en as fett wéi e Sch. — en huet Gléck wéi e Sch. — et reent wéi e Sch. (in Strömen) — mir hun Äppel fir d'Sch. dermat ze fidderen, mäschten (im Überfluß) — Schimpfwort: du Sch. do! — du bas e Sch. — Schwéngches spillen (Schweinereien treiben) — Kinderreim: drénk, drénk, Jéngelchen, du bas dem Papp säi Schwéngelchen (Béngelchen), du bas dem Papp säi Schwäin — Folkl.: lo kënns d'ënnert de Sch. eraus (wenn jem. zum ersten Mal Pate wird — Pate kann man erst nach der ersten hl. Kommunion werden) — als verstärkender Begriff wie: sch.-frech, -domm, -deier, -kal, -rosen, -wëll usw. — cf. Sau — Zussetz.: Spuer-, Zillschwäin;
 
Schwäi(n)- / schwäi(n)- (cf. die Komp. sub: Schwéngs-) -batti, -baltes M. — s. -kärel; -beidel M. — s. -kärel; -béis Adj.: «sehr zornig» — e gouf richteg sch.; -bouf (bes. im Pl.: -bouwen) M.: «ungezogener Bursche» — déi Schwäibouwe sin nët auszehidden — dee Sch. huet nees alles zum Onwee gemaacht; -däiwel M.: 1) Interj. des Abscheus; 2) «Schimpfwort»; -hiirt (veraltet: -haart), Schwéngshiirt M.: «Schweinehirt» — dafür auch: Schwäinert, Nösl.: Schwéngert; -hond M.: 1) «auf Wildschweine dressierter Hund»; 2) «Schweinehund»; [Bd. 4, S. 198] -igel M.: «Schmutzfink»; -kand N.: «ungezogenes Kind»; -käfer, Schwéngskäfer M.: «Schweinehändler» — d'Sch. hate meeschtens e laange, schwaarze Kiddel un — e verdéngt Geld wéi e Sch. (viel Geld); -kärel M.: «Schweinekerl»; -keelt F.: «große Kälte»; -rosen Adj./Adv.: «sehr zornig» — en as sch. gin — do häss de missen e schwäirosene Mënsch gesin! — hatt wor esou sch., et huet kee méi kannt; -schnidder, Schwéngsschnidder M.: «Kastrierer» — spaßh.: esou eppes lieft nët méi, sot de Sch., du wor d'Fierkel vreckt — cf. Gelzert; -stall, Schwéngstall M.: «Schweinestall» — en Haus wéi e Sch. (sehr schmutzig) — e Mo wéi e (pawete) Sch. (Magen, der alles verträgt) — du hues de Sch. opstoen (Hosenschlitz) — im Kinderreim: s. sub Holzbock; -tinnchen (lok.: Ehnen) M.: «hl. Antonius» (wird in Ehnen verehrt); -vueder (lok.) M.: «verkommener Mensch»; -wëll Adj.: «sehr zornig» — cf. -rosen.
 
Schwäinert M. — s. Schwäinhiirt.
 
Schwäiz (lok. Vianden: Schwéiz) F.: «Schweiz».
 
Schwäizer M.: 1) «Schweizer» (auch attrib. gebraucht) — hien as Sch. (Nationalität) — eng Sch. Auer — Sch. Kéis — eng Sch. Dosen (dreizehn Stück) — (cf. Rëmmerech); 2) «Kirchendiener» — cf. Bedeau; 3) «Viehpfleger, Melker» — dee Bauer huet e(n extraë) Sch. (womit gesagt wird, daß der Bauer einen großen Viehbestand hat und sich, neben andern Knechten, einen Melker halten kann) — dazu: Schwäizerei F.: «Molkerei».
 
Schwäizerimann, Schweizermann M.: «Name eines Tanzliedes» (bes. bei Kindtaufen von Frauen aufgeführt).
 
schwänzelen intr. Verb.: 1) «mit dem Schwanz wedeln»; 2) «scharwenzeln».
 
schwänzen trans./intrans. Verb.: «schwänzen» — d'Schoul, d'Mass sch. — e schwänzt nammol — dazu: Schwänzert M.
 
schwätzen (phV. s. Ltb. 12, LSA Karte 30 — Konjug. Ind. Präs. (z. B. Remich): du schwätsch, hie schwätscht; lok. Süden: du schwätz aber schwätsch de? — Ind. Prät. (Nösl.): schwatt; Konj. Prät. (Nösl.): schwätzt; lok.: schwéit — Part. Prät.: geschwat, geschwaart, Nösl.: geschwatt) intr. Verb.: 1) «sprechen» (nicht im abfälligen Sinn von hd. schwatzen) — lues, haart, leiereg, trapeg sch. — e schwätzt duurch d'Zänn, duurch d'Nues — dat as vill geschwat an näischt gesot — dee ka sch.! — en huet geschwat a geschwat (immerfort), awer e koum nët zu séngem — Ra.: näischt gesot as och geschwaat — schwätz dénge Schätzéngen no! — schwätz mam Monn (sage, was du haben möchtest) — sech de Mond éimeg sch. — e schwätzt mat zwéi Mënner (doppelzüngig) — e schwätzt mat den Oueren an e lauschtert mam Monn — wann ech wëllt sch. ...! — e schwätzt mat den Hänn (gestikuliert) — e schwätzt mat sech selwer — frësch vun der Liewer ewech sch. — e schwätzt wéi en Affekot, e Buch (ouni Deckelen), en Dixionär, en Iwergiljen, e Kalenner, eng zrassen Trap (dumm), e Blëll (dumm), wéi wann en eng Volksversammlung wär, wéi wann een em e Kand erbass hätt, wéi der Helleger, bis d'Dausend voll as, an d'Honnert, an d'Honnertdausend, wéi de Mond him opgeet, an d'Blannt (eran) — schwätz kee Blech! — schwätz nët domm! — iron.: gëscht hues de dach nët esou domm geschwat! — d'Leit sch. vill, wann den Dag laang as — Nösl.: si schwatten an si schwatten — lok.: ech schwéit gär mat him (würde gerne mit ihm sprechen) — et schwätzt een nët ënner dem Gedecks eraus (nët aus der Schoul — man plaudert keine Familienangelegenheiten aus) — wien nët schwätzt, vermault sech nët — dee vill schwätzt, seet vill Dommheten — hien héiert sech gär sch. — en huet mer de Kapp voll geschwat, en Ouer vum Kapp geschwat — lok. Echt.: schweez mer kä Loach an d'Kopp! — abweisend: schwätz (du dach) nët! — mahnend: schwätz nët ze fréi, nët ze haart! — schwätz nët ze fett, d'Saach as nach nët eriwwer — schwätz mer nët (méi) dervun! — du kanns fett (déck) sch. (du hues gutt sch. — du hast leicht reden!) — ech hun him esou schéi geschwat (geschmeichelt), ma ech krut näischt — wat déi Leit e Leed hun, et as nët dervun ze sch. (unsagbar) — et schwätzt een esou laang vun der Kiirmes bis se do as — sech d'Zong aus dem Monn sch. — sech hees (heiser), sech doud sch. (meist: umsonst) — sech an den Äifer sch. — d'Kand fänkt un ze sch. — 't gët vill vun deem Meedche geschwat — soulaang wéi d'Leit vun der [Bd. 4, S. 199] sch., bas de nach do — si hun nach laang nët schéi vun em geschwat — en huet vum Aasch geschwat (Zoten) — géi emol mat him sch.! (sprich dich mit ihm aus) — e wäerd jo alt mat sech sch. loossen — mir hun nach e Wiertche mateneen ze sch. (ein Wörtchen miteinander zu reden) — 't as nët mat deem ze sch. (es kommt zu keinem Gespräch mit ihm, er läßt nicht mit sich reden) — doriwwer sch. mer eng aner Kéier (je nach Umstand: begütigend, abweisend, drohend) — et léisst sech driwwer sch. — ech schwätze mat dene Leit — schwätz op däin Dësch! (misch dich nicht ein!) — den Dronk schwätzt (aus em) — e schwätzt Éislécker, Miseler — ech schwätze Kapenter (die Mundart von Capellen) — schwätz wéi de Schniewel der gewuess as! — schwätz däitsch odder schäiss Buschtawen! — en huet perfekt franséisch geschwat — lok. Echt.: haut schweezt en aner Geseez (das gilt heute nicht mehr) — ech hun nët mat dir geschwat (habe mich nicht an dich gewandt) — hun se mat dir geschwat? (sich mit dir ausgesprochen) — beim Kartenspiel: hu se mat der geschwat? (mußt du zahlen?) — hie schwätzt nët (méi) mat äis (er ist mit uns verfeindet) — mat dir sch. ech nët — hie schwätzt gär an alles (mat) an e kennt vun näischt eppes — de Stoff, d'Wuer schwätzt fir sech — substantiv.:

 

Eingabe
Wörterbuchtext:
Stichwort:
 
  

 

© 2010 - Projekt LexicoLux des Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises der Universität Luxemburg, in Kooperation mit dem Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier
Hinweis zum problematischen Wortgut