LWB Luxemburger Wörterbuch
 
Wäistom, Weistum bis Wäiwaasseschbidden (Bd. 4, Sp. 419b bis 422a)
 
Wäistom, Weistum N.: «Weistum» (bäuerliche Rechtssatzung).
 
Wäiss F.: 1) «Tünche» — W. opdun — cf. Kallécksmëllech; 2) N.: «das Weiße» (s. d. sub wäiss).
 
wäiss (phV. s. LSA, Karte 113) Adj.: 1) «weiß» — w. wéi der Doud, en Duch, wéi Kräid, wéi eng Läich, wéi Schnéi, wéi en Zant — w. Wichs — wäisst Miel — eng w. Kniedel (s. d. sub 1)d.) — e wäisst Hiem — w. Händschen — e wäisse Fleck (am [um] Fangernol) — w. Wäsch (Hemden, Unterkleider) — gewaschenes Linnen ist w. wéi eng Bléi — wäisst Gold (Weißgold) — wäisse Kéis (s. d. sub 1) — wäisse Kaff(é)i (s. d. sub 1) — e wäisst Blat bei der Prüfung ofgin — e wäissen Ziedel bei de Walen — wäisst Brout — hien huet dat wäisst Brout virun deem schwaarze giess — wäisst Lieder (s. d. sub 1) bräden (nach C übtr.: faulenzen) — d'Beem w. maachen [Bd. 4, S. 420] (entrinden) — als Artbez. (Tiere u. Pflanzen, auch gelegtl. für Albinos): wäisse Käizchen (Wanderfalke — Falco peregrinus), wäisse Kueb (Nebelkrähe — Corvus cornix) — wäissen Neimäerder (Raubwürger — Lanius excubitor) — wäisse Storch (weißer Storch — Ciconia ciconia) — w. Maus (Pl. Mais) — dat as esou rar wéi déi w. Mais — e gesäit w. Mais (Trinkerdelirium) — w. Damma (Pl. Dammaën), w. (gefëllt, duebel) Dama(a)schteblumm (Nachtviole — Hesperis matronalis) — wäisse Bëschchampignon (auch: Anäischampignon — dünnfleischiger Egerling — Psaliotta arvensis var. silvicola) — wäisse Faulbam (gemeine Schlinge — cf. Wäissholz sub 2) a.) — wäisse Grammesch (meist im Pl. Grammesche — gelber, großer Sandhohlzahn — Galeopsis ochroleuca) — wäisse Kabes (Weiß-, Spitzkohl — Brassica oleracea convar. alba — dafür auch: spatze, spëtzege Kabes) — wäisse Kléi (s. d.) — wäisse Krockus (Frühlingskrokus — Crocus neapolitanus hort.) — wäisse Champignon (Ackerchampignon — Psaliotta arvensis) — w. Kochel (Champignon) — w. Kréischel (weiße Johannisbeere — Ribes album) — w. Krëschtrous (Christrose — Helleborus niger — dafür auch: Wanterrous, Krëschtblumm, Krëschtrous, Gärmer, Hellebrous) — w. Liljen (Madonnenlilie — Lilium candidum) — w. Luppéng (Lupine — Lupinus sp.) — w. Mais (Kartoffelsorte — cf. blo Mais) — w. Rous (weiße Rose, auch: Königskerze — Verbascum — cf. Kinnekskäerz, Wollblumm) — wäisse Rouscht (s. d.) — wäisse Sinnef (s. d. sub 2) — w. Stäreblumm (Dichternarzisse — Narcissus poeticus — cf. Stäreblumm) — wäisst Bettstréi (gem. weißes Labkraut — Galium mollugo — dafür auch: Gliddkraut) — w. Vullekiischt (gem. Schneeball — Viburnum opulus — cf. Wäissholz sub 2)a.) — w. Wanterbir (Birnensorte) — wäisse Wéi (Klauenerkrankung beim Rindvieh — cf. Ëmlaf sub 1) — wäisse Vitrioul (Zinksulfat) — e wäisse Patt (s. Poërz) — wäisse Buedem (Lehmboden) — wäisse Buedem as Wäässebuedem (C) — wäisse Sonndeg, wäissen Ouschteren, wäissen Ouschterdag (Sonntag nach Ostern) — eng w. Braut — hatt gët (a) w. bestuet — eng w. Mass — sech w. wäschen, ee w. wäschen — 't as w. (geräift) — ech gin der et schwaarz op w. (schriftlich) — déi schwaarz Kéi gin och w. Mëllech — Zussetz.: schluet-, schnéiwäiss — cf. Blutt sub 2), Doudsënn sub 2), Krëschtdag, Nol sub 1) — substantiv.: Wäisst N. — dat W. vum A — si fréissen der dat W. vun den Aen — 't huet een nëmme méi dat Wäisst vun den Ae bei him gesinn; Wäiss N. — et as esou e jäizegt Wäiss (grellweiße Farbe) — e knaschtegt W. — Zussetz.: Bläi-, Deckwäiss; 2) «hellhaarig» — du wäisse Blëtz — e wäissen Zäitlechen (Kind mit weißen Haaren) — hien as ewell ganz w. (grau) — w. wéi eng Dauf (grauhaarig) — substantiv.: Wäissen M., Wäiss F., Wäisst N.: «Hellhaariger, -ge, -ges» — e Wäissen (mit weißer Hautfarbe im Ggs. zu e Schwaarzen) — dee Wäissen an dee Schwaarzen;
 
Wäiss- / wäiss- -baach hydr. Bachname — s. Kléngelbaach; -bich F.: «Weißbuche» (Carpinus betulus); -biischt F.: «Tüncherbürste» — in Echt. dafür gewöhnlich: Quaast M.; -bir F.: «Birnensorte»; -blech N.: «Weißblech»; -brout N.: «Weißbrot» — dafür meist: wäisst Brout; -brenner M.: «Kalkbrenner, der Wäiss, Tünche anfertigt» — s. Dauschkaul sub 1); -daler M.: «Silbertaler alter Rechnung» — dafür auch Hoaldaler (C); -dar M.: «Weißdorn» (Crataegus sp.) — Frucht s. Millebéinchen sub 1); -dänn F.: «Weißtanne»; -fësch M. (Pl.): «Weißfisch(e)» (W. sind alle Lauben, Alben, Döbel usw.) — cf. kockelen sub 1), Hasel; -gierwer M.: 1) a. «Weißgerber» — cf. Äärcher; b. «Sattler»; c. «Kürschner» (C); 2) (lok.: Olingen) «Maikäfer» — cf. Kiewerlek; -holz N.: 1) a. «Kambium, Splintholz»; b. «minderwertiges Holz»; c. «Haut» (spaßh.) — cf. Holz sub 1); 2) a. «gemeiner Schneeball» (Viburnum opulus) — dafür auch: wäiss Vullekiischt, wäisse Faulbam, Ierben; b. «Mehlbeerbaum» (Sorbus aria) — cf. Vullekiischtebam sub 2), Schnouerholz; c. «Heckenkirsche» (Lonicera xylosteum) — dafür auch: -hëlzchen — cf. Bënzelter, Biesemsräis; -kapp M.: «Döbel» — cf. Klatzkapp sub 4); -kiefer, -kiewer, -kierwer M.: «Maikäfer» (Wb.06) — cf. -gierwer sub 2); -mann M.: «Händler, der Tünche vertreibt» — de W. rifft: kooft Wäiss! [Bd. 4, S. 421] -quaast F.: 1) (lok.: Osten) — s. -biischt; 2) (lok., spöttisch) «Tüncher» — cf. sub Veianen; -wuurzel F.: 1) «Haferwurzel» (Tragopogon porrifolius); 2) «Weißwurz, Salomonssiegel» (Polygonatum off.).
 
wäisselzeg, -ig (C auch: wäisserzeg) Adj.: «weißlich».
 
wäissen trans. Verb.: «tünchen» — fréier sin d'Maueren an de Plaffong (d'Versinn) an der Stuff an an der Kiche gewäisst gin — d'Haus w. an de Fouss (vum Haus) schwäerzen — sogar: d'Haus as rout gewäisst — d' Schong w. (weißes Schuhzeug auffrischen) — spöttisch: déi Guedber leën d'Kiirch ëm, fir se ze w.
 
Wäissert M.: «Tüncher» — cf. sub Veianen.
 
Wäiswampech, -ich ON.: «Weiswampach» — Dorf und Gemeinde Weiswampach, Kanton Clerf — 17 — meist dafür in der Gegend die Kurzform: Wampich — zu W., wou d'Welt mat Brieder zougeneelt as (Wb.06) — die Einwohner heißen: déi Wämper — spöttisch in den Nachbarortschaften: mirr Wäämper;
 
wäit (phV.Nösl.: vekt, Westen: ve:t, vε:t, Osten lok.: ve:it, Steigerung: méi w.) Adj./Adv.: «weit, entfernt» — d'Dir stong w. op, w. an affen op (sperrangelweit — cf. weidenaffen) — zu Fouss as et (ze) wäit bis dohin — wéi w. as et bis op ...? — dat läit w. ewech vun hei — et as elo nët méi w., mir si geschwënn do — mir hun (et) elo nët méi w. — du hues nach w. ze goen, ze fueren — hues d' et (hues de) w. fir heem? — 't as eng Stonn w. — um eine lästige Besorgung abzuwehren, sagt man: et as esou w. fir mech wéi fir dech — bis duer as et nach e wäite (weide) Wee (eigtl. und übtr.) — ze w. geschoss huet nach sele gedaagt — ech kann nët méi schéissen, 't as ze w. — iron.: 't as nach w. bis laang (nach laang bis w. — noch lange nicht) — 't as nach w. bis no (weit entfernt davon) — 't as nach w. a laang nët datselwecht — d' Saach as nach w. dervun — wann ee vum Wollef schwätzt, as de Schwanz nët w. (ewech) — bal as nach w. vum Wal («fast» genügt nicht) — w. vum Schotz gët en alen Zaldot — w. ewech vum Feier kann al gin den Zaldot (R I 10) — Scherzrätsel: wéi w. lääft den Hues an de Bësch? (Antwort: bis an d'Mëtt, da leeft en erëm eraus) — wéi w. as et vun der Äerd bis an den Himmel? (Antwort: sou w. wéi vum Himmel bis op d'Äerd — MKr. Nr. 760) — d'Aarbecht as w. fort fäerdeg (größtenteils) — en as esou w. wéi e ka (konnt) kommen (er ist verlottert, er ist am Ende, auch: er hat seine höchste [Gehalts-]Stufe, seinen höchsten Rang, sein erstrebtes Ziel erreicht) — werf dat nët esou w. ewech! — 't muss ee w. siche goen, fir een esou wéi dech ze fannen — en hëlt alles sou w. (wéi) en et kritt — hien huet et w. bruecht (hat es weit gebracht, auch iron.: ist weit heruntergekommen) — sou w. reechen ech nët (auch übtr.: soviel Einfluß habe ich nicht) — 't as w. derlaanscht gaang — d'Haiser leie w. vuneneen, auserneen — w. am Ëmkräs — w. a breet erzielen (überall erzählen) — w. a breet bekannt sin — w. a breet as kee Bam — 't as nach ganz w. Familjen (dafür auch region.: w. aus, wäitläfeg) — iron.: wann s de dech esou ulees, da kënns (leefs) de nët w. — mat denen aremséilege puer Su, déi ee verdéngt, leeft een nët w. — looss e goen, e leeft nët w. — en as w. fort (eigtl. u. übtr.: er ist weit entfernt, in Gedanken, nicht mehr bei Besinnung, betrunken, liegt im Sterben — do muss ee scho w. fort sin, fir esou eppes ze maachen — hien as scho w. an déi Fofzeg — ech sin dräi Stonne w. gaang, fir en ze gesinn — 't war scho w. am Summer — e wor nët w. vum Kräischen — looss dech nët ze w. a mat him (mat him an) — w. aus Familje sin — si hu w. aus geruff (weitläufige Verwandte eingeladen)wäit hier — 't schéngt, du kënns vu w. hier (warst in Gedanken versunken, hast nicht aufgemerkt) — hien as nët vu w. hier (stammt aus ärmlichen Verhältnissen) — 't as nët vu w. hier mat em (er taugt nicht viel, weiß nicht viel) — e kënnt vu w. (hier — eigtl. und übtr.)esou wäit — hien huet d'Meedchen esou w. bruecht — ech hun en dach esou w. kritt, datt e matgaangen as — hues du en esou w.? (dazu gebracht, so weit bearbeitet?) — elo si mer (erëm grad) esou w., wéi mer waren — bas de bal esou w.? (bist du fertig, bereit?) — d'Fra as erëm esou w. (wieder schwanger) — sou w. as alles gutt, alles an der Rei — sou w. gin ech nët mat (begleite dich nicht so weit, teile deine Ansichten nicht, auch: halte nicht mit z. B. bei einer Versteigerung)wäit dervun — ech sin nach w. dervun — Nösl.: do as hää na wéckt vaan (firr datt ze man, ze kreien) — vu wäit — vu w. a breet koumen d'Leit — vu [Bd. 4, S. 422] w. (vu wäitem, vu weidem) gesinn as nët genee ze soen, wat (wonnesch) dat fir eppes as — vu wäitem — vu wäitem huet e geruff, Bonjour gesot — vu wäitem huet en den Hutt ofgedon — vu wäitem mengs de wat (wonnesch, datt) et wir — lok. Wortspiel (Wiltz): hatt as schéi vu wäit(em) a wäit voa schéin — substantiv. (lok.): vu Weiden a vu Seiden (Seiten — von nah und fern) — lok. Consdorf: si kommen erbei vu Wedden an Zedden (von weit u. breit)bei wäitem — 't as bei wäitem nët esou gutt wéi et ausgesäit — substantiv.: dës Weiden an dës Breden erzielen (C) — s. weit.
 
Wäitaasch (Ton: 1) M.: «jem., der die Tür offenstehen läßt» — cf. Dir.
 
wäitauss. sub wäit.
 
wäithiers. sub wäit.
 
wäitläfeg, -lefeg, -ig Adj./Adv.: «weitläufig» — si sin nach w. Familjen — en as w. a sénger Ried — dazu: Wäitlefegkeet F. — alles an aller W. erzielen (C).
 
Wäiwaasser N.: 1) «Weihwasser» — Frage der Mutter: hues de W. geholl? — Karsamschdeg gët d'W. geseent — d'W. op Karsamschdeg geseent hält sech d'ganzt Jor (nach andern von Päischtsamschdeg) — W. werfen, roschen (s. d. — früher vor dem Hochamt) — W. ausdelen — W. siche goen — en huet mer emol kee W. gereecht (Zeichen größter Feindschaft) — e verdréit d'W. nët (er ist ein lauer Kirchengänger) — spaßh.: engem d'W. droen (Wasser ins Gesicht schütten zum Wecken) — Scherzrätsel: wéini as d'W. am stäerksten? (Antwort: wann et gefrueren as — MKr., Nr. 741) — Ra.: wie beim W. as, dee seent sech (dermat) — cf. Kiirch sub 2), éischt sub 2); 2) «Spirituosen, Schnaps» — esou laang e kee W. kritt, schafft en nët;
 
Wäiwaassersenert M.: «Weberkarde» (Dipsacus silvestris — eigtl.: Weihwassersegner);
 
Wäiwaassesch- -bidden F.: «Bottich, in dem das Weihwasser gesegnet wird»;

 

Eingabe
Wörterbuchtext:
Stichwort:
 
  

 

© 2010 - Projekt LexicoLux des Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises der Universität Luxemburg, in Kooperation mit dem Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier
Hinweis zum problematischen Wortgut