LWB Luxemburger Wörterbuch
 
Zam bis Zantenär (Bd. 4, Sp. 478a bis 479b)
 
Zam (tsa:m — Var.: Nösl.: tso:m, SW: tsO:am, tsa:m — cf. Ltb. 88) M.: 1) «Zaum» — Teile des Zaumes: Gebëss, Ketten, Zigel, Coulant (wie frz., Ton: 1) — hal déng Zong am Z. — übtr.: een am Z. halen (streng überwachen) — ech konnt mech nët méi am Z. halen — engem den Z. undon, uleën — engem den Z. kuurz halen — cf. Gitt, Suedel; 2) (lok., spaßh.) «bei Zahnschmerzen um Kopf u. Kinn gebundenes Tuch».
 
Zam- -eisen N.: «Mauleisen» — cf. Maulspär; -geschir N.: «Zaumzeug»; -ketten F.: «Zaumkette» — cf. Kënnketten, Gummketten; -schéier F.: «scherenartiger Pferdezaum» (Wb.06).
 
zam (tsA:m) Adj.: 1) a. «zahm» (Ggs. wëll — von Tieren u. Pflanzen) — z. Int (Hausente) — z. Brennessel (s. d. sub 2) — z. Walddëschtel (Mahonie) — en zame Bam (veredelter Baum) — Viz vun zamem Uebst (Viz von Tafelobst) — de Lëtzebuerger Moschter(t) as z. am Vergläich mat deem franséischen (nicht so scharf) — dat wor nach z. gesot; b. «gezähmt» — en zame Kueb oder e gezäämte Kueb; 2) «fügsam» — dee kréie mer schon z. — deen as nët z. ze kréien — cf. Hond.
 
Zambel F. — s. Zampel.
 
zamen (lok.: Echt. — C) trans. Verb.: «körnen» (Schlosserspr.) — cf. kier(e)nen — dazu: Zamnol M.: «Körner» — e Loach oaschloe mam Z.
 
zammeren trans. Verb.: 1) «zimmern»; 2) «ohne fachliche Ausbildung Zimmermanns-, Schreinerarbeiten verrichten» — ech hu mer e Schaf gezammert — hien huet sech e Kanéngerchersstall (zesumme) gezammert — hues du der dat selwer gezammert?, dann all Respekt; 3) «machen, verfertigen» — wat zammers de? — cf. stämetzeren, schräineren, schouschteren — Hausname: (an) Zammesch, Zëmmesch;
 
Zammer- -aarbecht F.: «Zimmermannsarbeit»; -beilen N.: «Zimmermannsaxt»; -geschir N.: «Werkzeug(e) des Zimmermanns»; -këscht F.: «Werkzeugkasten»; -leit Kollekt.: «Zimmerleute» — si hun d'Z. — d'Z. an d'Steemetzer sin enger Aart: de Summer as hinne kee Wäin ze deier, am Wanter keng Kuuscht ze haart — cf. Scharpantjen, Charpentier; -mann M.: «Zimmermann» — engem weisen, wou den Z. d'Lach gelooss huet — cf. -leit; -mannsdrëpp F.: «großes Glas Schnaps» — cf. Stämetzesch(drëpp); -mannsnol M.: «Nagelart» — cf. Brosch sub 2); -männchen M.: «Omelette auf Brot» (lok.).
 
Zamp F.: «Schlampe» (C).
 
zampeg, -ig Adj.: «schlampig» (C) — dafür auch: zappeg (C).
 
Zampel, Zambel (lok.: Bissen) F.: 1) «(kleine) Kirchenglocke»; 2) «einzelner Glockenanschlag» — cf. tampen.
 
zampen intr. Verb.: 1) «summen» — s. sampen — ich hauen der eng, datt d'Ueren der z. (dauschen — C); 2) «beiern» — cf. tampen, pénken sub 1).
 
Zander I (selten — lok. — C) — in der Ra.: elauter Z. a Brand (glühende Kohlen unter der Asche).
 
Zander II M.: «Zander» (Fisch).
 
Zandiho1) «Ausruf, gebraucht beim Knickerspiel, wenn der Spieler den Knicker mit aufrechtstehender Hand abschießt» (Wb.06); 2) M.: «Ausruf übermütiger Freude» (C) — en Zodi an en Z. oanegläichen.
 
Zagin F. — s. Sanguine.
 
Zank M. — nur in der Ra.: zwéi(n) Honn un enger Schank / man elauter Sträit an Z.
 
zanken intr./refl. Verb. (lok.: Nösl.): «(sich) zanken» — Abl.: Gezanks N., Gezänks N. — cf. zänken.
 
Zankert M.: «Gendarm» (aus dem Jenischen).
 
zankts. sankt — pleonastisch: den hellegen z. Nécklos — cf. Zinniklees-chen.
 
Zant (tsAnnt, Südwestösl.: tsAAnt, Westen: tsaunt, lok. Südosten: tsAAnt — Pl. Zänn, Echt., Vianden: Zeen; Dim. Zännchen, Pl. Zännercher, Echt., Vianden: Zeenchen) M.: 1) «Zahn» — déi viischt Zänn (Vorderzähne) — en hënneschten Z. (Backenzahn — cf. Bakzant) — d'Zänn botzen, wäschen — en Z. plombéieren (loossen), rappen — Zänn wéi Dominoën, wéi Elfebeen, wéi Pärelen, wéi Palissaden, wéi en Elëfant — wäiss, giel, schwaarz Zänn — e wéien Z. — e faulen Z. — en huelen Z. — den huelen Z. (hohler Zahn, Bez. eines Mauerwerks der ehemaligen Festung Luxemburg auf dem Bock) — Ra.: dat do as jhust fir an en huelen Z. (sehr wenig) — falsch Zänn (falscht [Bd. 4, S. 479] Gebëss — cf. Gebéck, Salle à manger) — déi éischt, déi zweet, déi drëtt Zänn — sech nei Zänn maache loossen — en huet nach séng éischt Zänn (seine natürlichen Zähne, beim Kind: die Milchzähne) — en huet keen Z. méi am Monn — spaßh.: e kann sech nach bestueden, wéi dacks huet ewell een, dee keng Zänn méi am Monn hat, dach nach Kanner kritt — deen huet méi wéi d'Zänn wéi (das Übel sitzt tiefer) — hatt huet méi wéi d'Zänn wéi (sie ist schwanger) — mat den (op den) Zänn graatschen, grätschen, gortschen (knirschen) — op d'Zänn bäissen — bäiss op d'Zänn! — deen huet sech al op d'Zänn misse bäissen (fir nët ze laachen, fir näischt ze son)! — d'Zänn laang kréien, laang hun (s. sub laang) — d'Zänn schäerfen (Hund, Pferd, die Zähne zeigen) — engem d'Zänn weisen — Ra.: e laacht wéi en Hond, deen d'Zänn weist (grinst gezwungen) — d'Zänn di (tun) mer wéi — spaßh. Antwort: dat as vu Péng oder ech spiren awer näischt — deem deet keen Zant méi wéi (er ist tot) — ech hun en Z., dee mat mer schwätzt, dee grommelt (von dumpfen Schmerzen gesagt) — an den Zänn stëppelen (stochern) — Ra.: deen an den Zänn stëppelt, huet och nach laang nët ëmmer Fleesch giess — d'Brach aus den Zänn stëppelen (tun, als ob man Fleisch gegessen habe) — d'Kand mécht, kritt Zänn, schafft un den Zänn — d'Kand mécht d'Zänn iwwer d'Broscht — d' Kand huet sech den Z. duurch d'Ballere gebass (durch das Zahnfleisch) — engem d'Zänn aschloen — burschikos: ech haen dech, datt d'Zänn prossëssiounsweis den Hals ofmarjhéieren an am Aasch Piano spillen — engem mam Aasch an d'Zänn sprangen — iwwer (duurch) d'Zänn späizen (sich erbrechen) — duurch d'Z. späizen (durch die Zähne spucken) — do gët alles duurch d'Zänn gezun (durchgehechelt) — engem op den Z. fillen (fühlen) — sech d'Zänn un eppes ausbäissen (eigtl. u. übtr.) — deen Zant as him scho laang ausgaang (darauf muß er schon lange verzichten) — du muss der deen Z. ausräissen, ausrappen (darauf verzichten) — engem rosenen Hond muss een eppes an d'Zänn rennen (hinwerfen zum Beruhigen, meist übtr.) — mengs de, ech géif deem dat ganzt Wiesen an d'Zänn rennen? — an den Z. kommen (heiratsfähig werden) — aus dem Z. sin (zu alt für Liebesabenteuer sein) — ech sin aus deem Z. (ich bin zu alt dazu) — duurch d'Zänn schwätzen (sprechen) — Ra.: all Kand säin Z. (bei jedem Kind verliert die Mutter einen Zahn) — si liewen aus der Hand an den Z. (von der Hand in den Mund) — wann een Zänn huet, dann huet ee kee Brout, a wann ee Brout huet, dann huet ee keng Zänn — Scherzrätsel: wéini dun (tun) dem Hues d'Zänn wéi? (Antwort: wann den Hond e bäisst) — Volksglaube: wann déi viischt Zänn wäit ausernee stin, weist dat op Räichtom — wenn ein Kind einen Milchzahn verliert, so legt man ihn in ein Mausloch und sagt dabei: Mais-chen, Mais-chen, bréng mer e fonkelneien Zännchen — cf. Biesem, bäissen sub 1), späizen, graatschen sub 2), grätschen, Hand sub 1), Hond sub 1), houschten sub 4), laang, Knéi sub 1); 2) «Zahn an Geräten» (z. B. Kamm, Rechen, Säge) — 't as en Z. vun der See ofgebrach — eng Éig huet 7 (9, 11) Zänn — wéivill Zänn hues de opleien? (welche Übersetzung fährst du? — [ehemalige] Berechnung der Übersetzung beim Fahrrad durch die Anzahl der Zähne der beiden Kettenräder) — lee en Z. méi op! — Scherzrätsel: wat huet vill Zänn a kee Gebëss? (Antwort: eine Säge, eine Egge — MKr. Nr. 725) — Zussetz.: A(e)n-, Bak-, Béieren-, Eck-, Mais-, Mëllech-, Parzeläins-, Wäisheets-, Wollefszant;
 
Zant- (Komp. s. auch sub Zänn) -af M.: «Mensch mit vorstehenden Zähnen» — cf. Hiechtegebëss; -séchel F.: «feingezähnte Sichel» (Ösling).
 
zanters. zënter.
 
Zantenär M.: «Jahrhundertfeier» — auch wie frz. Centenaire.

 

Eingabe
Wörterbuchtext:
Stichwort:
 
  

 

© 2010 - Projekt LexicoLux des Laboratoire de linguistique et de littératures luxembourgeoises der Universität Luxemburg, in Kooperation mit dem Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier
Hinweis zum problematischen Wortgut